Những khoảng cách thu nhập

Mức độ bất bình đẳng về thu nhập giữa các nhóm người dân đang gia tăng đến mức đáng lo ngại.

Hơn tháng một lần, tôi thường ghé tiệm cắt tóc quen gần nhà. Gọi là tiệm, nhưng thực ra chỉ có một cái ghế gỗ cho khách ngồi và một tấm ván bắt vào tường, nằm nhờ ngay mái hiên “lấn” ra phía cuối con ngõ. Anh thợ cạo quê ở Nam Định, lên Hà Nội mở tiệm cắt tóc đã vài năm nay. Vợ anh mở hàng nước chè ngay bên cạnh. Hai đứa con anh để lại quê với ông bà nội, đứa lớn học cấp hai, đứa bé còn tiểu học. Vợ chồng anh rất muốn, nhưng không thể đưa con lên Hà Nội, bởi đơn giản, với thu nhập chỉ khoảng 6-8 triệu đồng/tháng của cả hai vợ chồng, việc nuôi nấng, rồi cho hai con học trường tư ở đây là điều không thể. Còn trường công thì đương nhiên là không được, vì anh không có hộ khẩu cũng không có thường trú dài hạn tại đây.

Đại hội Đảng bộ thành phố Hà Nội đầu tháng này công bố thu nhập bình quân đầu người của người dân Thủ đô là 70 triệu đồng/năm, tăng 1,8 lần, tức gần gấp đôi so với cách đây năm năm. Thật khó biết, phần đóng góp của anh thợ cắt tóc ấy và vợ anh được “tính” cho GRDP của tỉnh nào. Hà Nội, nơi anh sống và làm việc gần năm năm nay, hay Nam Định, nơi anh chỉ còn cái “hộ khẩu”?

Thực ra điều đó cũng không hẳn quan trọng. Tuy không biết anh “được chia” bởi địa phương nào thì anh vẫn là người Việt Nam. Báo cáo của Chính phủ trình Quốc hội mới đây cho biết, thu nhập bình quân đầu người của người dân Việt Nam vẫn tăng mạnh trong năm năm qua, ở mức khoảng 49,4 triệu đồng/năm, gấp đôi so với năm 2010. Dù là so sánh với người dân Thủ đô, hay người dân cả nước, nhìn vào “cơ ngơi” không hề thay đổi suốt cả năm năm qua của vợ chồng anh, không khó để nhận ra, những người như anh đang dần bị bỏ lại đằng sau so với đà tiến chung của xã hội.

Con số tăng gấp đôi GDP bình quân đầu người theo báo cáo chưa hẳn là “điểm sáng”, nếu nhìn sâu vào đằng sau nó.

Thống kê từ nguồn điều tra lao động của Ngân hàng Thế giới cho biết năm 2014, trong toàn bộ lực lượng 52,6 triệu lao động của Việt Nam, có 22,5 triệu (chiếm 43%) lao động nông nghiệp, 18,7 triệu (chiếm 36%) lao động làm công ăn lương và 11 triệu (chiếm 21%) tự doanh trong khu vực phi nông nghiệp. Về lý thuyết, hai vợ chồng anh thợ cắt tóc sẽ nằm trong con số 11 triệu người kia. Và chắc chắn, hai vợ chồng anh không quay về làm nông là lựa chọn hợp lý. Bởi trong suốt ba mươi năm từ ngày đổi mới, nông nghiệp, dù được “phong” là bệ đỡ, là tấm đệm của mọi khủng hoảng và suy giảm kinh tế, vẫn là khu vực tăng trưởng chậm nhất. Tệ hơn nữa, trong năm năm qua, tốc độ tăng trưởng của khu vực này còn tiếp tục “giảm dần đều” khi trung bình giai đoạn 2011-2014, tốc độ tăng trưởng chỉ khoảng 3,3 % và chín tháng đầu năm 2015 còn 2,08%(1). Chiếm gần phân nửa lực lượng lao động, trong khi tốc độ tăng trưởng ngày càng giảm sút, không khó để nhận ra, thu nhập, và theo đó là mức sống của khu vực nông thôn đã tụt lại như thế nào so với đà tăng chung của cả nước.

Vì thế, con số tăng gấp đôi GDP bình quân đầu người theo báo cáo, chưa hẳn là “điểm sáng” nếu nhìn sâu vào đằng sau con số đó. Một mặt, từ năm năm trở lại đây, GDP (tổng sản phẩm quốc nội) đã không còn phản ánh chính xác “miếng bánh” người Việt Nam làm ra. Chi trả sở hữu (tức phần GDP của người nước ngoài) và chi trả nợ nước ngoài đang tăng chóng mặt theo từng năm, làm cho GNI (tổng thu nhập quốc dân), tức là “tiền tươi thóc thật” chúng ta kiếm được, teo tóp đi tương ứng. Một mặt khác, trong miếng bánh đang teo tóp đó, phần phân chia cho các nhóm dân cư khác nhau chắc chắn không thể đồng đều như nhau.

Phần chuyên đề về “Bất bình đẳng” trong Báo cáo cập nhật về phát triển kinh tế Việt Nam 2014 của Ngân hàng Thế giới chỉ rõ mức độ bất bình đẳng đang gia tăng đến mức đáng lo ngại trong thu nhập của các nhóm người dân.

Nhìn vào đồ thị so sánh mức tăng thu nhập giữa 40% dân số nhóm dưới, và 60% dân số thuộc nhóm trên, có thể nhận thấy khoảng cách thu nhập giữa hai nhóm đang giãn rộng ra đến thế nào.
Điều này càng được khẳng định bằng số xe siêu sang, xe sang nhập về Việt Nam đã không ngừng tăng thêm, kể cả trong những thời điểm nền kinh tế được xem là khó khăn nhất.

Trong khi đó, thu nhập của nhóm nghèo hơn không chỉ tăng chậm hơn, mức sống của họ tiếp tục bị bào mòn bởi tốc độ tăng giá của hàng hóa chi tiêu căn bản. Thực phẩm, năng lượng, chi phí cho nhà ở, cho giáo dục và y tế là những khoản chi tiêu lớn chiếm gần như toàn bộ chi phí cuộc sống của một gia đình trong nhóm dưới. Tuy nhiên, nhìn vào rổ giá cả, chúng ta đang thấy gì? Giá dầu thế giới lao dốc trong suốt hơn một năm qua, nhưng giá xăng trong nước giảm không tương xứng. Giá điện năm 2015 bình quân đã tăng 7,5%. Học phí bậc đại học đã tăng, kế đến học phí bậc phổ thông cũng sẽ tăng từ đầu năm 2016. Phí bảo hiểm y tế cho học sinh phổ thông đã tăng, còn viện phí, với 1.800 loại dịch vụ y tế, chuẩn bị tăng ngay trong năm 2015 này.

Cuộc tranh cãi giằng co về lương tối thiểu đã kéo mức lương tối thiểu vùng tăng bình quân thêm 12,4%. Tuy nhiên, đừng quên rằng, thực sự chỉ có 5,9 triệu lao động ở khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và doanh nghiệp trong nước, trong tổng số 11,3 triệu lao động làm công ăn lương có hợp đồng lao động chính thức, là có tiềm năng được tăng lương “trên lý thuyết”. Nói là lý thuyết, bởi trên thực tế, có không ít bằng chứng chỉ ra rằng tăng lương tối thiểu không làm tăng thu nhập thực tế của công nhân nhưng lại làm chậm lại tốc độ tăng trưởng của doanh nghiệp, thực ra chỉ có quỹ bảo hiểm xã hội và quỹ công đoàn là được lợi. Trong khi đó, nhìn rộng ra cả nền kinh tế, theo Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, có đến 78% số lao động đang không tham gia vào bất kỳ hình thức bảo hiểm xã hội nào. Điều đó có nghĩa là họ luôn đứng trước rủi ro kép, trước mắt là những cú sốc tăng giá từ các chi phí cuộc sống cơ bản và dài hạn là rủi ro không có bệ đỡ từ mạng lưới an sinh xã hội chính thức nào.

Vài lần tôi hỏi vợ chồng anh thợ cắt tóc, anh sẽ đưa hai đứa con lên thành phố hay sẽ trở về với đồng chiêm Nam Định. Lần gần nhất, anh nói có thể anh sẽ vào miền Nam, hoặc ra ngoại thành để vào làm công nhân trong một nhà máy nào đó. Nhưng lựa chọn nào cũng sẽ chẳng dễ dàng với anh. Tôi không biết Nam Định đã đặt mục tiêu GRDP bình quân đầu người là bao nhiêu cho năm 2020, nhưng với Thủ đô, vào năm mà đất nước cơ bản sẽ trở thành nước công nghiệp, thu nhập bình quân người Hà Nội sẽ gấp đôi hiện nay, ở mức 140-145 triệu đồng/năm. Đến lúc đó, hàng cắt tóc và quán nước nhỏ của vợ chồng anh sẽ về đâu?

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s