Khởi nghiệp Nông nghiệp – Mong chờ một làn sóng

Những ngày cuối năm cũ, giữa tất bật chuẩn bị cho cái tết đang về, tôi nhận được một túi quà đặc biệt từ một người bạn lâu ngày không gặp – một túi ‘rau sạch’ từ trang trại của anh. Đầu xuân, gặp lại anh, niềm vui như nhân đôi khi biết năm rồi chuỗi cửa hàng thực phẩm sạch của anh vừa khai trương thêm 2 điểm bán hàng mới do anh trực tiếp quản lý và 2 điểm khác được mở theo hình thức nhượng quyền. Không vui sao được, bởi những bạn bè tôi, như anh, sau nhiều năm phiêu bạt làm ăn, sau những thăng trầm với đất đai, với chứng khoán, đang trở về với những giá trị cốt lõi nhất – Nông nghiệp.

Những người độc hành lặng lẽ

Những năm qua, làn sóng khởi nghiệp (start-up) nơi người trẻ mang đến ít nhiều sự hứng khởi, phần nào làm xua đi những u ám về khó khăn và suy thoái kinh tế. Không ồn ào như ‘start-up’ công nghệ, khởi nghiệp trong nông nghiệp mới chỉ là những mạch nước ngầm nho nhỏ và âm thầm chảy. Bởi khởi nghiệp đã vô vàn gian khó. Khởi nghiệp nông nghiệp, làm nông nghiệp chân chính còn vất vả gấp nhiều lần. Dù thực phẩm ‘bẩn’ đã trở thành nỗi ám ảnh trong bữa cơm mọi nhà, nhưng đi kèm đó, niềm tin của người Việt đã bị bào mòn qua bao thử thách, bao xáo trộn xã hội, giữa ma trận thật – giả khó phân. Vì thế, chọn con đường làm nông nghiệp ‘sạch’, kiếm tiền vốn đã ‘không nhanh’ như những công việc khác, công sức bỏ ra còn lớn hơn nhiều. Bởi để đưa được rau quả, trái cây, thịt cá sạch đến bàn ăn từng nhà, họ phải tự tay làm gần như từ A đến Z: tổ chức sản xuất và kiểm soát chất lượng, rồi bảo quản, vận chuyển, rồi mạng lưới bán hàng. Khó thể giao phó, ‘out- source’ cho ‘người ngoài’ được công đoạn nào – vì phải tự kiểm soát hết mới đảm bảo được yếu tố ‘sạch’ trong toàn bộ các khâu. ‘Sạch’ – để từ đó gây dựng niềm tin nơi khách hàng. Một chữ ‘sạch’, gây dựng bằng mồ hôi nhỏ xuống trên bùn đất đồng ruộng, đến mồ hôi và cả nước mắt cho từng túi rau giao, cân thịt. Vì thế, những thành quả bước đầu mà những người khởi nghiệp từ nông nghiệp như anh gặt hái được thật đáng trân trọng biết nhường nào. Bởi đó là thành quả của trách nhiệm và tâm huyết, của sự chịu thương, chịu khó bội phần.

… Và chính sách Nông nghiệp – Nông thôn

Năm rồi, tôi có nhiều dịp chuyện trò với những người làm nông nghiệp và quan tâm đến đời sống nông thôn. Nỗi ưu tư cho nông nghiệp những ngày này có lẽ chưa bao giờ nhiều đến thế. Tái cơ cấu nông nghiệp – chưa chạm đến, chưa nhìn đến doanh nhân, doanh nghiệp như một lực lượng tiềm năng. Nhà nước quan tâm đến nông nghiệp, ưu tiên người nông dân là ‘đúng’, nhưng dường như chưa ‘trúng’. “Chuỗi giá trị’ hay ‘liên kết bốn nhà’ vẫn còn là ‘lý thuyết’ chứ chưa chạm đến phần lõi thực tế. Tư duy của các chương trình phát triển nông nghiệp hay nông thôn mới đang tiếp cận ở một góc tương đối hẹp: người nông dân. Và theo đó, chính sách vẫn chỉ giới hạn ở các khoản hỗ trợ cho sản xuất và nặng về trợ cấp. Trong lúc đó, bối cảnh nông nghiệp hội nhập và cạnh tranh đã thay đổi nhanh chóng. Tiêu thụ sản phẩm, bán được hàng nông sản, và giá trị gia tăng thu được từ sản phẩm trở thành bài toán cốt yếu, chứ không chỉ là ở đầu chuỗi, trong công đoạn sản xuất. Tiếc thay, động lực thật sự, những cái đầu kéo đích thực của phát triển nông nghiệp là doanh nghiệp, lại chưa được được đặt vào vị trí trung tâm trong các thiết kế chính sách. Đã thế, ngay trong lực lượng doanh nghiệp, Chính quyền dường như cũng ưu tiên các doanh nghiệp ‘ông lớn’ chứ ít khi dành sự quan tâm đầy đủ cho những doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Nhìn rộng hơn, câu chuyện nông nghiệp vẫn chỉ được nhìn như bài toán riêng của ngành nông nghiệp – một mảnh ghép riêng rẽ, bị tách rời ra khỏi đời sống nông thôn. Trong khi đó, một cách tiếp cận hợp lý hơn là tổng thể vấn đề Nông thôn lại chưa được quan tâm và định hướng phát triển lâu dài. Nhìn lại chặng đường đổi mới vừa qua, chúng ta chạy theo ‘công nghiệp hóa và hiện đại hóa’ mà sao lãng vấn đề nông nghiệp và nông thôn. Thành thị là điểm đến hào nhoáng và đầy sức hấp dẫn cho những người trẻ may mắn và có cơ hội được học hành bài bản hơn. Nhà máy và khu công nghiệp hứa hẹn những cơ hội việc làm ổn định hơn cho những người trẻ còn lại. Nông nghiệp, ở nhiều làng quê, chỉ còn là nơi ‘ở lại’ của những người ‘không thể ra đi’. Những gì ‘tốt nhất’ của nguồn nhân lực đã chảy vào thành thị và công nghiệp hóa.  Chính sách phát triển ‘phụ họa’ thêm cho xu thế đó. Những ưu tiên và nguồn lực quốc gia được dồn cho ‘công nghiệp’ và thành thị. Nông thôn, không nói khu vực miền núi vùng, kể cả vùng đồng bằng, – trong một gia đoạn dài, vẫn bị chính sách tư duy như đối tượng ‘xóa đói giảm nghèo’ chứ không phải là thế mạnh, động lực phát triển của đất nước.

Chính sách ‘công nghiệp hóa’ chỉ tạo được thành quả hạn chế là những khu công nghiệp, khu chế xuất, ngoài vai trò giải quyết công ăn việc làm cho một lực lượng lao động khá đáng kể, không đưa Việt Nam dịch chuyển lên phía trên của chuỗi giá trị sản xuất toàn cầu. Sự thất bại của phát triển công nghiệp phụ trợ đã, đang và sẽ tiếp tục kìm hãm Việt Nam nằm ở phần giá trị gia tăng thấp của chuỗi. “Bẫy thu nhập trung bình’, đang hiển hiện chứ không còn là nguy cơ nữa.  Trong bối cảnh đó, Nông nghiệp, một thế mạnh thực thụ của đất nước, hứa hẹn một lối ra. Sự nhanh nhạy của các ông lớn, như Hoàng Anh Gia Lai hay Vingroup, khi ồ ạt bước chân vào nông nghiệp là những chỉ dấu.

Nhưng cũng như thực tế phát triển hơn 30 năm qua đã chỉ ra, Doanh nghiệp nhỏ và vừa mới là thế mạnh, mới là động cơ tăng trưởng phù hợp nhất cho Việt Nam. Điều đó, tôi tin rằng càng đúng trong lĩnh vực nông nghiệp. Đất đai, yếu tố cơ bản cần tính đến đầu tiên của sản xuất nông nghiệp luôn là vấn đề phức tạp, nhạy cảm và hàm chứa nhiều rủi ro của xung đột và tranh chấp. Trong điều kiện thực tế hiện nay, người nông dân hiện đang sở hữu hàng triệu những mảnh vườn, thửa ruộng nhỏ lẻ sẽ dễ dàng tìm được tiếng nói hợp tác và chia sẻ lợi ích với những doanh nghiệp vừa và nhỏ. Một cuộc chơi của thuần tuý những ‘ông lớn’ tiềm nhiều nguy cơ gạt những hộ nông dân cá thể ra ngoài lề phát triển.

Vì thế, những người người làm chính sách cần ‘học’ được những bài học đắt giá của chặng đường ‘công nghiệp hóa’ vừa qua, để biến được doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia vào lĩnh vực nông nghiệp thành một động cơ phát triển thực thụ. Các chính sách phát triển nông nghiệp khi xây dựng cần lấy doanh nghiệp nhỏ và vừa làm trọng tâm, làm ưu tiên số một. Chính sách không nên, và cũng không cần là những tập trung vào ưu đãi hay hỗ trợ. Cái doanh nghiệp thực sự cần là một môi trường kinh doanh minh bạch, thông thoáng, được cạnh tranh và đối xử công bằng, được bảo vệ về quyền sở hữu và quyền tài sản. Và xa hơn, quan trọng hơn, nông nghiệp cần được nhìn như một mảnh ghép của Nông thôn; đặt trong bối cảnh của đích đến là một Nông thôn trở thành không gian sống, một môi trường sống có chất lượng, dựa vào nền tảng lao động nông nghiệp bền vững và có thu thập xứng đáng.

Khởi nghiệp nông nghiệp – mong về một làn sóng:

Khi tin tức VinEco (của tập đoàn VinGroup) khai trương khu trồng rau khổng lồ ở Vĩnh Phúc, hay Hoàng Anh Gia Lai mở trang trại hàng ngàn héc ta ở Hà Tĩnh tràn ngập mặt báo, trong tôi trộn lẫn những niềm vui và cả những nỗi lo. Bởi tôi tin rằng, những người trẻ, với những cửa hàng thực phẩm sạch, trang trại hữu cơ với quy mô phù hợp, chứ không phải là những gã khổng lồ như VinEco, mới là những cánh én mang đến một mùa xuân mới cho nông nghiệp nước nhà. Nhưng những người khởi nghiệp âm thầm như bạn tôi liệu có thể trở thành một làn sóng?

Tôi thật sự ước mong một làn sóng khởi nghiệp của những người trẻ – những dòng nước mát mang màu xanh về lại và hồi sinh mảnh đất nông nghiệp bao năm đang ngủ quên. Để những người trẻ, thay vì mong ngóng để ra đi, sẽ trở thành chốn về, thành đích đến,

Advertisements